Opisy zagrożeń zawodowych
CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE I MUTAGENNE


Ocena ryzyka zdrowotnego  

 

Ocena ryzyka zdrowotnego dla substancji rakotwórczych polega na określeniu prawdopodobieństwa zachorowania lub zgonu z powodu choroby nowotworowej w następstwie narażenia zawodowego na ocenianą substancję rakotwórczą.


Dla czynników rakotwórczych Międzyresortowa Komisja do Spraw Najwyższych Dopuszczalnych Stężeń i Natężeń Czynników Szkodliwych dla Zdrowia w Środowisku Pracy przyjęła akceptowane poziomy ryzyka zawodowego zawarte w granicach od 10-4 do 10-3, co oznacza, że przedstawiciele pracobiorców, pracodawców oraz przedstawiciele administracji państwa zaakceptowali możliwość przyrostu liczby przypadków wystąpienia 1 nowotworu na 10000 osób narażonych lub 1 nowotworu na 1000 osób narażonych na działanie substancji rakotwórczej w określonym stężeniu. Zespół Ekspertów ds. Czynników Chemicznych dokonuje charakterystyki ryzyka dla substancji o udowodnionym działaniu rakotwórczym w ujęciu naukowym i podaje wartości NDS przy różnym poziomie ryzyka. Komisja zatwierdza zaproponowane wartości NDS dla przyjętego poziomu ryzyka akceptowanego


Wykaz wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy zawiera 518 substancji chemicznych i 19 czynników pyłowych (stan na grudzień 2012 r.).


Substancje chemiczne i pyły sklasyfikowane jako rakotwórcze Cat. 1/1A oraz Cat. 2/1B lub mutagenne Cat. 2/1B zgodnie z rozporządzeniem ministra zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. (t.j. Dz.U. 2016 poz. 1117), dyrektywą 67/548/EWG, rozporządzeniem 1272/2008/WE (CLP), dla których ustalono wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń (Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy) przedstawiono w tabeli 1.


Dokumentacje dopuszczalnych poziomów narażenia zawodowego są sukcesywnie publikowane w wydawnictwie Komisji, kwartalniku „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy”. Znajomość danych zawartych w pełnych dokumentacjach dotyczących oddziaływania czynników szkodliwych na organizm człowieka jest niezbędna do ustalenia właściwej profilaktyki medycznej i podejmowania odpowiednich działań korygujących w celu poprawy warunków pracy.


Pracodawca zatrudniający pracownika w warunkach narażenia na działanie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym jest obowiązany wykonywać ich pomiary w trybie i z częstotliwością określoną w rozporządzeniu ministra zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z 2011 r., nr 33, poz. 166)

 

W przypadku występowania czynnika o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, badania i pomiary wykonuje się:

 

  1. co najmniej raz na sześć miesięcy – jeżeli podczas ostatniego badania i pomiaru  stwierdzono stężenie czynnika o działaniu rakotwórczym lub mutagennym powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS;

  2. co najmniej raz na trzy miesiące –  jeżeli podczas ostatniego badania i pomiaru stwierdzono stężenie czynnika o działaniu rakotwórczym lub mutagennym powyżej 0,5 wartości NDS.


W przypadku narażenia na pył zawierający azbest, badania i pomiary wykonuje się co najmniej raz na trzy miesiące. Jeżeli wyniki dwóch ostatnich badań i pomiarów nie przekroczyły 0,5 wartości NDS, częstotliwość ta może być zmniejszona do raz na sześć miesięcy.


Jeżeli wyniki dwóch ostatnich badań i pomiarów czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym nie przekroczyły 0,1 wartości NDS, pracodawca może odstąpić od wykonywania badań i pomiarów.

Tabela 1

 

Substancje chemiczne i pyły sklasyfikowane jako rakotwórcze Cat. 1/1A oraz Cat. 2/1B lub mutagenne Cat. 2/1B zgodnie z rozporządzeniem ministra zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. (t.j. Dz.U. 2016 poz. 1117), dyrektywą 67/548/EWG, rozporządzeniem 1272/2008/WE (CLP), dla których ustalono wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń (rozporządzenie ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r.)

 

Lp.

Nazwa substancji chemicznej [nr CAS]

Najwyższe dopuszczalne stężenie

 

Dyrektywa 67/548/EWG

(Carc. Cat. 1 lub

Carc. Cat. 2)

Rozporządzenie 1272/2008/WE

(Carc. 1A lub 1B)

Dyrektywa 67/548/EWG

(Muta. 1 lub

Muta. 2)

Rozporządzenie

1272/2008/WE

(Muta. 1A lub Muta. 1B)

NDS

NDSCh

NDSP

1

Akrylamid [79-06-1]

0,1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

2

Akrylonitryl [107-13-1]

2

10

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

3

Arsen [7440-38-2] i jego związki nieorganiczne – w przeliczeniu na As

0,01

Carc. Cat. 1; R45
-    tlenek arsenu(III)
-    tlenek arsenu(V)
-    kwas arsenowy(V) I jego sole
-    wodoroarsenian(V) ołowiu(II)

Carc. 1A, H350

 

 

4

Azirydyna [151-56-4]

 

0,62

 

 

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

5

Benzen [71-43-2]

1,6

Carc. Cat. 1; R45

Carc. 1A, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

6

Benzo[a]piren [50-32-8]

0,002

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

7

Benzydyna [92-87-5]

0

0

Carc. Cat. 1; R45

Carc. 1A, H350

 

 

8

Benzyna:

a) ekstrakcyjna    [8030-30-6]
b) do lakierów
[8052-41-3];

Benzyna ciężka,
hydroodsiarczona [64742-82-1];

Nafta [64742-92-0];

Benzyna ciężka
obrabiana wodorem
[64742-48-9]

 

500

 

300

 

1,500

 

900

 

 

Carc. Cat. 2; R45

 

Carc. Cat. 2; R45 Carc.

 

Cat. 2; R45

 

 

 –

Carc. Cat. 2; R45

 

Carc. 1B, H350

 

Carc. 1B, H350

 

Carc. 1B, H350

 

 

Carc. 1B, H350

 

 

9

Beryl [7440-41-7] I jego związki nieorganiczne – w przeliczeniu na Be

0,0002

Carc. Cat. 2; R49

-  beryl

-  związki berylu
z wyjątkiem glinokrzemianów berylu
i związków wymienionych
w innym miejscu wykazu

-  tlenek berylu

Carc. 1B, H350

 

 

10

Bromoeten[593-60-2]

0,4

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

11

Bifenylo-4-amina [92-67-1]

0,001

Carc. Cat. 1; R45

Carc. 1A, H350

 

 

12

Buta-1,3-dien [106-99-0]

4,4

Carc. Cat. 1; R45

Carc. 1A, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

13

Chlorek chromylu [14977-61-8]

0,15

Carc. Cat. 2; R49

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

14

4-Chloroanilina [106-47-8]

3

10

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

15

2-Chlorobuta-1,3-dien [126-99-8]

2

6

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

16

1-Chloro-2,3-epoksypropan [106-89-8]

1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

17

Chloroeten [75-01-4]

5

30

Carc. Cat. 1; R45

Carc. 1A, H350

 

 

18

Chloro(fenylo)metan [100-44-7]

3

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

19

Chromiany(VI) i dichromiany(VI) – w przeliczeniu na Cr(VI)

[ - ]

0,1

0,3

-

Carc. Cat. 1; R45

-  chromiany(VI) cynku
łącznie z chromianem(VI) cynku-potasu

Carc. Cat. 2; R45

-  chromian(VI) potasu

-  dichromian(VI) amonu

-  dichromian(VI) sodu

-  dichromian(VI) sodu - dihydrat

- chromian(VI)** wapnia

- chromian(VI) strontu**

- chromian(VI)chromu

(III)**

-  chromian(VI)sodu

-  chromian(VI) disodu

Carc. Cat. 2; R49

-  Związki chromu(VI), z wyjątkiem chromianu(VI) baru
i związków wymienionych
w innym miejscu wykazu

-  chromian(VI) potasu

Carc. 1A, H350 lub Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46
wszystkie z wyjątkiem oznakowanych **

Muta. 1B, H340

Wszystkie z wyjątkiem oznakowanych **

20

Dibenzo[a,h]antracen [53-70-3]

0,004

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

21

1,2-Dibromoetan [106-93-4]

0,01

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

22

1,2-Dichloroetan [107-06-2]

50

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

23

2,2’-Dichloro-4,4’-metyleno-dianilina[101-14-4]

0,02

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

24

N,N-Dimetylohydrazyna [57-14-7]

0,1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

25

Dinitrotoluen – mieszanina izomerów

[25321-14-6]

0,33

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

26

Epoksyetan [75-21-8]

1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

27

1,2-Epoksy-3-fenoksypropan[122-60-1]

0,6

3

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

28

1,2-Epoksypropan [75-56-9]

9

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

29

2,3-Epoksypropanol [556-52-5]

6

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

30

Fenylohydrazyna [100-63-0]

20

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

31

Heksachlorobenzen [118-74-1]

0,5

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

32

Heksametylotriamid kwasu fosforowego(V)

[680-31-9]

0,05

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

33

Hydrazyna [302-01-2]

0,05

0,1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

34

Izopren [78-79-5]

100

300

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

35

Kadm [7440-43-9] i jego związki nieorganiczne – w przeliczeniu na Cd

–   frakcja wdychalna

–   frakcja respirabilna

 

 

 

 

0,01

0,002

 

 

 

 

 

 

 

 

Carc. Cat. 2; R45

-  kadm (niesamozapalny)

-  Kadm(II) (niesamozapalny)

-  fluorek kadmu(II)

-  chlorek kadmu(II)

-  siarczan kadmu(II)

-  siarczek kadmu(II)

-  kadm (samozapalny)

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46
- fluorek kadmu(II)
- chlorek kadmu(II)

- siarczan kadmu(II)

Muta. 1B, H340

36

Karbendazim [10605-21-7]

10

 

 

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

37

o-Anizydyna [90-04-0]

0,5

1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

38

2-Metylazirydyna [75-55-8]

4,7

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

39

4,4'-Metylenodianilina [101-77-9]

0,08

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

40

2-Naftyloamina [91-59-8]

0

0

­–

Carc. Cat. 1; R45

Carc. 1A, H350

 

 

41

Nikiel [7440-02-0] i jego związki, z wyjątkiem tetrakarbonylku niklu  – w przeliczeniu na Ni

0,25

Carc. Cat. 1; R49

-  tlenek niklu(II)

-  tlenek niklu(IV)

-  tritlenek diniklu

-  siarczek niklu(II)

-  disiarczek triniklu

Carc. 1A, H350

 

 

42

2-Nitrotoluen[88-72-2]

11

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

Muta. Cat. 2; R46

Muta. 1B, H340

43

Propano-3-lakton [57-57-8]

1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

44

Siarczan(VI) dimetylu [77-78-1]

0,5

1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

45

2-Toliloamina[95-53-4]

3

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

46

Tolueno-2,4-diamina[95-80-7]

0,04

0.1

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

47

Trichloroetylen [79-01-6]

50

100

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

48

1,2,3-Trichloropropan [96-18-4]

7

Carc. Cat. 2; R45

Carc. 1B, H350

 

 

49

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA)– jako suma iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości 9 rakotwórczych WWA [1] 

[-]

0,002

Carc. Cat. 1 or 2; R45 lub 46

 

Carc. 1A or 1B, H350

 

 

50

Pyły zawierające azbest (jeden lub więcej rodzajów azbestu wymienionych poniżej):


- Aktynolit [77536-66-4],
- Grueneryt (amozyt) [12172-73-5],
- Antofillit [77536-67-5],
- Chryzotyl [12001-29-5],
- Krokydolit [12001-28-4],
- Tremolit [77536-68-6]

    - frakcja wdychalna

    - włókne respirabilne









 

 

 

 

 

 

 

 

0,5

0,1 włókna/cm3









 

 

 

Carc. Cat. 1; R45

Carc. 1A, H350

 

 

51

Pyły sztucznych włókien mineralnych:

[-]

a) pyły sztucznych włókien mineralnych, z wyjątkiem włókien ceramicznych

- frakcja wdychalna

- włókna respirabilne

b) pyły włókien ceramicznych*

- frakcja wdychalna

- włókna respirabilne

c) pyły włókien ceramicznych
w mieszaninie z innymi
sztucznymi włóknami mineralnymi

- frakcja wdychalna

- włókna respirabilne

 

2
1 włókno/cm3

1
0,5 włókna/cm3

1
0,5 włókna/cm3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Carc. Cat. 2; R49

Ogniotrwałe włókna ceramiczne,
do specjalnych celów
z wyjątkiem wymienionych
w innym miejscu wykazu,
[syntetyczne włókna ceramiczne
(krzemianowe)
bez określonej orientacji
z zawartością tlenków alkalicznych
i metali ziem alkalicznych
(Na2O + K2O + CaO + MgO + BaO)
mniejszą lub równą 18% wag.]

Carc. 1B, H350

 

 

52

Pyły drewna [–]

a) pyły drewna z wyjątkiem pyłów drewna twardego, takiego jak buk i dąb

- frakcja wdychalna

b) pyły drewna twardego, takiego jak buk i dąb

- frakcja wdychalna

c) pyły drewna mieszane zawierające pył drewna twardego, takiego jak buk i dąb

- frakcja wdychalna

 

 

4

2


2

 

 

 

 


 –

 

 

 

 

 

 

Proces technologiczny,
w którym uwalniają się
substancje rakotwórcze lub mutagenne;
prace związane z narażeniem
na pył drewna twardego.

 

 

 



 

[1] Wartości współczynników rakotwórczości dla dziewięciu WWA są następujące: dibenzo[a,h]antracen – 5, benzo[a]pyren – 1, benzo[a]antracen – 0,1, benzo[b]fluoranten – 0,1, benzo[k]fluoranten – 0,1, indeno[1,2,3-c,d]piren – 0,1, antracene – 0,01, benzo[g,h,i]perylen – 0,01, chryzen – 0,01.

 

Carc. Cat. 1 – substancja rakotwórcza kategorii 1 – substancje o udowodnionym działaniu rakotwórczym na człowieka (Dyrektywa 67/548/EWG)

Carc. Cat. 2 – substancja rakotwórcza kategorii 2 – substancje, które rozpatruje się jako rakotwórcze dla człowieka (Dyrektywa 67/548/EWG)

Muta. Cat. 1 – substancja mutagenna kategorii 1 – substancje o udowodnionym działaniu mutagennym na człowieka (Dyrektywa 67/548/EWG)

Muta. Cat. 2 – substancja mutagenna kategorii 2 – substancje, które rozpatruje się jako mutagenne dla człowieka (Dyrektywa 67/548/EWG)

Carc. – substancja rakotwórcza to substancja lub mieszanina substancji powodujących powstanie raka lub zwiększających częstotliwość jego występowania. Substancje, które spowodowały powstanie nowotworów łagodnych i złośliwych we właściwie przeprowadzonych badaniach doświadczalnych na zwierzętach uważa się również za substancje, co do których istnieje domniemanie lub podejrzewa się, że są rakotwórcze dla człowieka, o ile nie ma przekonujących dowodów na to, że mechanizm powstawania nowotworu nie ma znaczenia dla ludzi [rozporządzenie CLP].

Carc. 1A – substancja rakotwórcza kategorii 1A – substancja ma potencjalne działanie rakotwórcze dla ludzi, przy czym dowody przemawiające za daną klasyfikacją opierają się przede wszystkim na danych dotyczących ludzi [rozporządzenie CLP]

Carc. 1B – substancja rakotwórcza kategorii 1B – substancja, która ma potencjalne działanie rakotwórcze dla ludzi, przy czym klasyfikacja opiera się na badaniach przeprowadzonych na zwierzętach [rozporządzenie CLP].

Mutacja oznacza trwałą zmianę w ilości lub strukturze materiału genetycznego w komórce. Pojęcie „mutacja” odnosi się zarówno do dziedzicznych zmian genetycznych, które mogą się objawiać na poziomie fenotypu, jak i do podstawowych modyfikacji DNA, jeśli są znane (w tym specyficzne zmiany par zasad i translokacje

chromosomowe). Pojęć „mutagenny” i „mutagen” używa się w odniesieniu do czynników powodujących zwiększone występowanie mutacji w populacjach komórek lub organizmów [rozporządzenie CLP].

Muta. Cat. 1 – Substancje, co do których wiadomo, że wywołują dziedziczne mutacje, lub które uważa się za wywołujące dziedziczne mutacje w komórkach rozrodczych u ludzi. Substancje, co do których wiadomo, że wywołują dziedziczne mutacje w komórkach rozrodczych u ludzi (Dyrektywa 67/548/EWG).

Muta. 1A – substancje, które powinno się uznać za wywołujące dziedziczne mutacje w komórkach rozrodczych u ludzi. Klasyfikacja w kategorii 1A oparta jest na pozytywnych dowodach pochodzących badań epidemiologicznych przeprowadzanych u ludzi [rozporządzenie CLP].

Muta. 1B – Klasyfikacja w kategorii 1B oparta jest na:

- pozytywnym wyniku/wynikach badań dziedzicznej mutagenności komórek rozrodczych ssaków in vivo; lub

- pozytywnym wyniku/wynikach badań mutagenności komórek somatycznych ssaków in vivo, w połączeniu z pewnymi dowodami na to, iż substancja może potencjalnie powodować mutacje komórek rozrodczych. Te dowody na poparcie można uzyskać z badań mutagenności/genotoksyczności komórek rozrodczych in vivo lub poprzez wykazanie zdolności substancji lub jej metabolitu/-ów do wchodzenia w interakcję z materiałem genetycznym komórek rozrodczych; lub

- pozytywnych wynikach z badań wykazujących skutki mutagenne w komórkach rozrodczych u ludzi bez wykazywania, że są to zmiany dziedziczne; na przykład, wzrost częstotliwości występowania aneuploidiów w męskich komórkach rozrodczych u osób narażonych na działanie substancji [rozporządzenie CLP]

Frakcja wdychalna – frakcja aerozolu wnikająca przez nos i usta, która po zdeponowaniu w drogach oddechowych stwarza zagrożenie dla zdrowia.

Frakcja respirabilna – frakcja aerozolu wnikająca do dróg oddechowych, która stwarza zagrożenie  dla zdrowia po zdeponowaniu w obszarze wymiany gazowej.

Włókna respirabilne – włókna o długości powyżej 5 μm, o maksymalnej średnicy poniżej 3 μm i o stosunku długości do średnicy > 3.

*Ogniotrwałe włókna ceramiczne do specjalnych celów z wyjątkiem wymienionych w innym miejscu wykazu [syntetyczne włókna ceramiczne (krzemianowe) bez określonej orientacji z zawartością tlenków alkalicznych i metali ziem alkalicznych (Na2O+K2O+CaO+MgO+BaO)£ 18% wag.]

 

R45 Może powodować raka.

R46 Może powodować dziedziczne wady genetyczne.

R49 Może powodować raka w następstwie narażenia drogą oddechową.

 

H340: Może powodować wady genetyczne

H350: Może powodować raka