Hałas ultradźwiękowy stanowi istotny czynnik ryzyka w środowisku pracy, pomimo że w znacznym zakresie częstotliwości pozostaje niesłyszalny dla człowieka. W niniejszym artykule przedstawiono przegląd aktualnego stanu wiedzy dotyczącego źródeł ultradźwięków w przemyśle, ich oddziaływania na organizm człowieka oraz obowiązujących i historycznych wartości dopuszczalnych stosowanych w Polsce i na świecie. Przedstawiono również wyniki badań audiometrycznych wskazujące na możliwość występowania czasowego przesunięcia progów słyszenia oraz zmian w funkcjach poznawczych w warunkach ekspozycji na poziomy zbliżone do obowiązujących wartości dopuszczalnych. Na podstawie analizy literatury, danych pomiarowych

oraz porównania wytycznych międzynarodowych wskazano na potrzebę aktualizacji krajowych wartości dopuszczalnych, w szczególności w paśmie 20 kHz, w którym obecnie obowiązujące limity mogą okazać się niewystarczające do zapewnienia odpowiedniej ochrony zdrowia pracowników.

Słowa kluczowe: hałas ultradźwiękowy, narażenie zawodowe, słuchowe i pozasłuchowe skutki ekspozycji, audiometria tonalna, czasowe przesunięcie progu słyszenia, wartości dopuszczalne.

Kwas heptadekafluorooktanosulfonowy (kwas perfluorooktanosulfonowy, PFOS) jest syntetycznym związkiem fluoroorganicznym należącym do grupy związków perfluoroalkilowych i polifluoroalkilowych (PFAS). PFOS posiada zharmonizowaną klasyfikację w Unii Europejskiej zgodnie z rozporządzeniem CLP i jest sklasyfikowany m.in. jako substancja działająca szkodliwie na rozrodczość, kategoria 1B, ze zwrotem H360D – może działać szkodliwie na dziecko w łonie matki. W Polsce dotychczas nie określono wartości NDS dla PFOS. Prace w tym zakresie podjęto ze względu na potwierdzone w literaturze szkodliwe działanie tego związku na rozrodczość, w szczególności jego działanie fetotoksyczne. PFOS do 2025 r. mógł być stosowany jako filtr mgły olejowej w niedekoracyjnym, twardym chromowaniu(VI) galwanicznym w układach zamkniętych. Ponadto wykazywał zastosowania wynikające z jego właściwości powierzchniowych – stosowano go m.in. do powlekania tekstyliów i papieru, jako składnik wosków oraz jako półprodukt w syntezie innych związków chemicznych. Za podstawę wyprowadzenia wartości NDS przyjęto dawkę 0,15 mg/kg mc./dzień. Dawka ta została uznana za wartość NOAEL dla skutków nienowotworowych w wątrobie oraz toksyczności ogólnoustrojowej u małp narażonych na PFOS drogą pokarmową. Zaproponowano wartość NDS na poziomie 0,02 mg/m³. PFOS charakteryzuje się bardzo niską prężnością par, dlatego narażenie na ten związek występuje wyłącznie w postaci pyłów lub aerozoli jego roztworów. Nie ma podstaw do ustalenia najwyższego dopuszczalnego stężenia chwilowego (NDSCh), najwyższego dopuszczalnego stężenia pułapowego (NDSP) ani dopuszczalnej wartości w materiale biologicznym (DSB). Ze względu na właściwości oraz działanie PFOS proponuje się przypisanie następujących notacji: „skóra”, Repr. 1B (Ft) oraz Carc. 2. Zakres tematyczny artykułu obejmuje zagadnienia związane ze zdrowiem oraz bezpieczeństwem i higieną pracy, będące przedmiotem badań w obszarze nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska.

Kwas pentadekafluorooktanowy (PFOA) jest syntetycznym związkiem fluoroorganicznym należącym do grupy związków per- i polifluoroalkilowych (PFAS), występującym w postaci białego ciała stałego. Związek ten został po raz pierwszy wprowadzony do zastosowań przemysłowych w latach 40. XX wieku przez firmę 3M. PFOA posiada zharmonizowaną klasyfikację w Unii Europejskiej określoną w rozporządzeniu CLP – jest sklasyfikowany m.in. jako substancja rakotwórcza kategorii 2 oraz działająca szkodliwie na rozrodczość kategorii 1B. W Polsce dotychczas nie ustalono wartości najwyższego dopuszczalnego stężenia (NDS) dla PFOA. Prace podjęto ze względu na udowodnione szkodliwe działanie tego związku na rozrodczość oraz prawdopodobne działanie rakotwórcze u ludzi na podstawie dowodów występowania nowotworów u zwierząt laboratoryjnych. Dzięki swoim właściwościom hydrofobowym, lipofobowym oraz odporności termicznej PFOA znalazł zastosowanie w produkcji teflonu (PTFE), materiałów odpornych na tłuszcz i wodę oraz środków gaśniczych. Jego wysoka trwałość chemiczna i termiczna powoduje, że związek ten nie ulega biodegradacji w środowisku, może przenikać do organizmów żywych i kumulować się w narządach, a okres jego półtrwania u ludzi liczony jest w latach. PFOA, prekursor teflonu, został zaklasyfikowany przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem (IARC) jako czynnik rakotwórczy dla ludzi. Wprowadzono również ograniczenia prawne w krajach UE dotyczące stosowania PFOA i jego pochodnych. Za podstawę wyprowadzenia wartości NDS przyjęto dawkę 0,06 mg/kg mc./dzień, określoną jako wartość NOAEL dla skutków nienowotworowych (hepatomegalii) w wątrobie szczurów. Zaproponowano wartość NDS na poziomie 0,01 mg/m³. Ze względu na właściwości PFOA oraz jego szkodliwe działanie na rozrodczość i potencjalne działanie rakotwórcze zaproponowano następujące oznakowanie substancji: „skóra”, Repr. 1B (Ft) oraz Carc. 2. Zakres tematyczny artykułu obejmuje zagadnienia związane ze zdrowiem oraz bezpieczeństwem i higieną pracy, będące przedmiotem badań w obszarze nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska.

W artykule przedstawiono wyniki badań oznaczania benzenu w powietrzu na stanowiskach pracy. Benzen jest łatwopalną cieczą, której pary mają zdolność tworzenia wybuchowych mieszanin z powietrzem. Substancja ta wykazuje działanie rakotwórcze i mutagenne oraz stanowi istotne zagrożenie dla zdrowia w przypadku narażenia drogą inhalacyjną. Opracowana metoda polega na absorpcji par benzenu na węglu aktywnym, ekstrakcji pochłoniętego związku disiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej uzyskanego roztworu. Znowelizowana metoda umożliwia oznaczanie benzenu w zakresie stężeń od 1/10 do 2 wartości ustalonego najwyższego dopuszczalnego stężenia (NDS), obowiązującego od 5 kwietnia 2026 r. Zakres tematyczny artykułu obejmuje zagadnienia związane ze zdrowiem oraz bezpieczeństwem i higieną pracy, będące przedmiotem badań w obszarze nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska.

W artykule przedstawiono wyniki oznaczania diizocyjanianu 1,5-naftalenu (NDI) w powietrzu na stanowiskach pracy. Pobieranie próbek powietrza polegało na zatrzymywaniu obecnej w nim substancji przy użyciu filtra z włókna szklanego uprzednio impregnowanego 1-(2-metoksyfenylo)piperazyną (MoPP). Po wymyciu produktu reakcji NDI z MoPP z filtra za pomocą acetonitrylu otrzymane roztwory analizowano z zastosowaniem wysokosprawnej chromatografii cieczowej z detekcją diodową lub fluorescencyjną. Najniższe stężenie diizocyjanianu 1,5-naftalenu, wyrażone jako NCO, możliwe do oznaczenia opracowaną metodą wyniosło 0,00006 mg NCO/m³ (dla próbki powietrza o objętości 240 l). Zakres tematyczny artykułu obejmuje zagadnienia związane ze zdrowiem oraz bezpieczeństwem i higieną pracy, będące przedmiotem badań w obszarze nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska.