Definicja zakładów niesevesowskich

 

Definicja zakładów niesevesowskich

 

W kontekście zagrożeń poważnymi awariami w Polsce, należy także zwrócić uwagę na zakłady, które nie zostały zaliczone do kategorii ZZR ze względu na relatywnie mniejsze ilości substancji, niż ustalone w kryteriach kwalifikacyjnych [5,6] (tzw. ilości „podprogowe”). Skutki awarii w takich zakładach mogą być również bardzo poważne. Ponadto należy zauważyć, że liczne substancje klasyfikowane jako żrące, w tym kwasy i ługi, szkodliwe, drażniące i inne, nie zostały ujęte w kryteriach kwalifikacyjnych [5,6] dla obiektów zagrażających poważną awarią przemysłową. Takie substancje są często stosowane w obiektach przemysłowych w wielkich ilościach, jednakże nie stanowią one czynnika powodującego zaliczenie zakładu do kategorii niebezpiecznych (ZZR lub ZDR). Tymczasem uwolnienie do otoczenia w wyniku awarii dużych mas takich substancji, zgodnie z definicją poważnej awarii, zawartą w rozporządzeniu ministra środowiska w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do GIOŚ [7], będzie również zdarzeniem zaliczanym do kategorii poważnych awarii [8].

 

Reasumując: nie tylko zakłady o zwiększonym i dużym ryzyku mogą stwarzać zagrożenie poważną awarią, ale również inne zakłady, nazywane zakładami niesevesowskimi, do których należą:

 

1)    zakłady, które nie zostały zaliczone do kategorii ZZR ze względu na relatywnie mniejsze ilości substancji, niż ustalone w kryteriach kwalifikacyjnych (tzw. ilości „podprogowe”), oraz

2)    zakłady, w których znajdują się w dużych ilościach substancje klasyfikowane jako żrące, w tym kwasy i ługi, szkodliwe, drażniące i inne, nie ujęte w kryteriach kwalifikacyjnych.

 

Zagrożenia poważnymi awariami przemysłowymi w Polsce

 

Dane liczbowe dotyczące wszystkich zakładów, które według ocen Inspekcji Ochrony Środowiska stwarzają zagrożenie wystąpienia poważnej awarii zostały przedstawione na rys. 1. Na dzień 31.12.2010 r. liczba wszystkich zakładów (łącznie ZZR, ZDR oraz zakłady niesevesowskie) wynosiła 1199, co oznacza, że liczba niesevesowskich zakładów stwarzających zagrożenie poważną awarią przemysłową, wynosiła 841. Raport o występowaniu zdarzeń o znamionach poważnej awarii w 2010 r. [9] opublikowany w lipcu 2011 r. jest ostatnim, na dzień dzisiejszy, raportem opracowywanym i publikowanym przez GIOŚ zawierającym tak dużo informacji. Raport opublikowany w 2012 r. został ujęty w Informacji o realizacji zadań Inspekcji Ochrony Środowiska w 2011 r. [10] i zawiera tylko nieliczne dane.

 

Rys. 1.   Liczba wszystkich zakładów stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej (łącznie z zakładami ZDR i ZZR) w poszczególnych województwach (stan na dzień 31grudnia 2010 r., według danych GIOŚ [9])

 

W Polsce zagrożenie poważnymi awariami przemysłowymi jest bardzo duże. Według stanu na dzień 31 grudnia 2011 r. ogółem liczba ZDR wynosiła 166, liczba ZZR – 194, a łączna liczba zakładów podlegających przepisom o przeciwdziałaniu poważnym awariom przemysłowym – 360 (według raportu Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska GIOŚ) [10].

 

 

Rys. 2.   Liczba zakładów kategorii ZDR oraz ZZR w województwach (liczba ZDR/liczba ZZR); stan na dzień 31 grudnia 2011 r. (według danych Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej KG PSP)

 

Wielkość zagrożeń poważnymi awariami przemysłowymi, mierzona liczbą ZDR, pozwala na dokonanie porównań między krajami UE. Tak określany potencjał zagrożeń sytuuje Polskę w pierwszej dziesiątce państw Unii Europejskiej, co ilustruje rys. 3, opracowany na podstawie przyjętego w dniu 9 sierpnia 2010 r. raportu Komisji Europejskiej, oceniającego postęp we wdrażaniu Dyrektywy Seveso II w latach 2006-2008 r. [11].

 

 

Rys. 3.   Porównanie wielkości zagrożeń poważnymi awariami przemysłowymi w państwach Unii Europejskiej, według danych Komisji Europejskiej [11]

 

Według raportu Komisji Europejskiej [11], opracowanego na podstawie sprawozdań krajów członkowskich za lata 2006-2008 [12], liczba zakładów kategorii ZDR w 27 krajach UE wynosiła 4528 (stan na koniec 2008 r.), co oznacza wzrost w stosunku do poprzednich trzech lat o 14% (z 3949). Gdyby nie wliczać Rumunii i Bułgarii, wzrost ten dla 25 ówczesnych krajów UE wynosi 10%. Wzrost liczby zakładów związany jest prawdopodobnie z wprowadzeniem dyrektywy 2003/105/WE [13] zmieniającej dyrektywę 96/82/WE.

 

Poważna awaria – poważna awaria przemysłowa

 

Zgodnie z definicją zawartą w Dyrektywie Seveso II [2,3,13], poważna awaria jest to zdarzenie, takie jak poważna emisja, pożar lub eksplozja, w wyniku niekontrolowanego rozwoju sytuacji w czasie eksploatacji dowolnego zakładu objętego zakresem zastosowania tej dyrektywy, prowadzące do powstania, natychmiast lub z opóźnieniem, poważnego niebezpieczeństwa dla zdrowia ludzkiego i/lub środowiska, związanego z obecnością jednej bądź wielu substancji niebezpiecznych. Jest to de facto definicja poważnej awarii przemysłowej w rozumieniu przepisów polskich, gdyż przepisy Dyrektywy Seveso II wyłączają całkowicie transport substancji niebezpiecznych z zakresu jej obowiązywania. Przepisy ustawy Prawo ochrony środowiska [1] – wprowadziły następujące definicje:

  • poważna awaria jest to zdarzenie, w szczególności emisja, pożar lub eksplozja, powstałe w trakcie procesu przemysłowego, magazynowania lub transportu, w których występuje jedna lub więcej niebezpiecznych substancji, prowadzące do natychmiastowego powstania zagrożenia życia lub zdrowia ludzi lub środowiska, lub powstania takiego zagrożenia z opóźnieniem
  • poważna awaria przemysłowa jest to poważna awaria w zakładzie.

Ilościowa definicja poważnej awarii ustalona w Dyrektywie Seveso II stanowiła podstawę polskiej definicji poważnej awarii, zawartej w rozporządzeniu MŚ [7].

Polska definicja poważnej awarii obejmuje znacznie szersze spektrum zdarzeń, niż przepisy Dyrektywy Seveso II. Zgodnie z tymi zapisami, w Polsce do kategorii poważnej awarii zalicza się także zdarzenia polegające na uwolnieniu w trakcie magazynowania lub transportu dowolnej substancji niebezpiecznej dla życia, zdrowia ludzi lub dla środowiska,jeśli zdarzenie takie spowoduje przynajmniej jeden ze skutków wymienionych w rozporządzeniu [7]. Przy tym substancje powodujące awarie lub uczestniczące w nich nie muszą być substancjami sevesowskimi, czyli substancjami ujętymi w kryteriach kwalifikacyjnych [5,6]. Omawiane przepisy nie dotyczą jednak zdarzeń awaryjnych z udziałem substancji promieniotwórczych, uregulowanych w przepisach ustawy – Prawo atomowe [14].

 

Zdarzenia o znamionach poważnych awarii w Polsce

 

W Dyrektywie Seveso II termin poważna awaria związany jest ściśle z niebezpiecznymi substancjami ujętymi w kryteriach kwalifikacyjnych wprowadzonych przez tę dyrektywę [2,3,13], identycznymi zresztą z polskimi kryteriami [5,6]. Ponadto, Dyrektywa Seveso II dotyczy wyłącznie poważnych awarii w obiektach stacjonarnych, podlegających jej przepisom. Czyli chodzi tu jednoznacznie o poważne awarie przemysłowe w rozumieniu przepisów polskich, które występują w zakładach kategorii ZZR oraz ZDR.

W Polsce Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ) prowadzi rejestr zgłoszonych zdarzeń, spełniających kryteria poważnych awarii, ustalonych w rozporządzeniu ministra środowiska [7]. Zastosowanie terminu zdarzenie o znamionach poważnych awarii do informacji gromadzonych przez GIOŚ pozwala uniknąć wielu nieporozumień i niejasności, wynikających z przedyskutowanych wcześniej różnic definicji terminu poważna awaria w przepisach UE oraz w przepisach polskich. Nieuwzględnienie powyższych okoliczności oznaczałoby m.in. i to, że Polska byłaby absolutną „rekordzistką”, jeśli chodzi o liczbę poważnych awarii. Według raportu Komisji Europejskiej dotyczącego stosowania Dyrektywy Seveso II w państwach członkowskich w latach 2006-2008, liczba poważnych awarii objętych Dyrektywą Seveso II zgłoszonych za ostatnie 9 lat waha się od 20 do 35 rocznie [11].

W roku 2010 organy Inspekcji Ochrony Środowiska przyjęły informacje o wystąpieniu 114 zdarzeń, z których 11 spełniało kryteria poważnej awarii, a nie tylko zdarzenia o znamionach poważnej awarii [9].

 

 

Rys. 4.   Liczba zdarzeń o znamionach poważnych awarii na terenie województw w 2010 r. [9]

 

Spośród 114 zdarzeń 63 wystąpiłyna terenie zakładów, w transporcie – 31, a pozostałe 20 – to zdarzenia na terenie obiektów, których nie można zaliczyć do zakładów lub transportu oraz zanieczyszczenia wód powierzchniowych, spowodowane przez nieustalonych sprawców [9].

Biorąc pod uwagę tak dużą liczbę zdarzeń o znamionach poważnej awarii, w porównaniu z liczbą poważnych awarii (zgodnych z definicją dyrektywy) warto zastanowić się nad systemem funkcjonującym w zakładach sevesowskich zapewniającym dużo większą ochronę przed wystąpieniem poważnej awarii przemysłowej, oczywiście system w zakładach niesevesowskich powinien być adekwatny do stwarzanych zagrożeń.

 

 
01 Portal wiedzy o BHP - Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy