Przedmiotem podstawowej działalności Instytutu jest prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych, przystosowywanie wyników badań naukowych i prac rozwojowych do potrzeb praktyki, wdrażanie wyników badań naukowych i prac rozwojowych w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w środowisku pracy, zajmuje się kompleksowo problematyką kształtowania warunków pracy, zgodnie z psychofizycznymi możliwościami człowieka. Instytut ma kategorię A wg oceny parametrycznej MNiSW.

Przedmiot działania Instytutu ujęto w statucie zatwierdzonym przez MRPiPS następująco:
„Przedmiotem działania Instytutu jest:

1. prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych, w dyscyplinie inżynieria środowiska, górnictwo i energetyka, w zakresie tematyki ochrony pracy oraz ergonomii, w tym w szczególności w ramach programów wieloletnich, ustanawianych przez Radę Ministrów;
2. przystosowywanie wyników badań naukowych i prac rozwojowych, o których mowa w pkt 1, do potrzeb praktyki;
3. udział we wdrażaniu wyników badań naukowych i prac rozwojowych, o których mowa w pkt 1;
4. prowadzenie działalności wspierającej administrację publiczną w zakresie tematyki ochrony pracy, w szczególności bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii”.

Zakres działania Instytutu obejmuje:

1. upowszechnianie wyników badań naukowych i prac rozwojowych;
2. wykonywanie ekspertyz i analiz oraz opracowywanie opinii w zakresie ochrony pracy i ergonomii;
3. opracowywanie ocen dotyczących stanu i rozwoju poszczególnych dziedzin nauki i techniki oraz sektorów gospodarki, które wykorzystują wyniki badań naukowych i prac rozwojowych, a także w zakresie osiągnięć światowej nauki i techniki;
4. prowadzenie i organizowanie prac Międzyresortowej Komisji do Spraw Najwyższych Dopuszczalnych Stężeń i Natężeń Czynników Szkodliwych dla Zdrowia w Środowisku Pracy;
5. opracowywanie i rozwój metodyki kompleksowej diagnozy kompetencji i kwalifikacji zawodowych oraz sprawności psychospołecznych i fizycznych, w tym osób z niepełnosprawnościami;
6. opracowywanie zasad projektowania, oceny oraz dostosowania stanowisk i procesów pracy do możliwości psychofizycznych określonych grup zawodowych;
7. wykorzystanie wiedzy, doświadczenia i wyników uzyskanych w ramach badań naukowych i prac rozwojowych w procesach badań laboratoryjnych i wzorcowania przyrządów pomiarowych oraz certyfikacji wyrobów, usług oraz kompetencji personelu – prowadzonych w zakresie uzyskanych akredytacji i notyfikacji;
8. prowadzenie oceny merytorycznej wniosków o dofinansowanie projektów oraz kontroli realizacji tych projektów w ramach programu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczącego dofinansowania działań prowadzonych przez płatników składek skierowanych na utrzymanie zdolności do pracy przez cały okres aktywności zawodowej;
9. prowadzenie i rozwój baz danych związanych z przedmiotem działania Instytutu;
10. współpracę międzynarodową z innymi jednostkami naukowo-badawczymi zajmującymi się bezpieczeństwem i higieną pracy w Unii Europejskiej oraz poza nią (Partnership for European Research in Occupational Safety and Health, European Occupational Safety and Health Network, International Group of Directors of Occupational Safety and Health Research Institutes);
11. prowadzenie działalności:
    1. normalizacyjnej w zakresie ochrony pracy oraz ergonomii,
    2. w zakresie informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej, wynalazczości oraz ochrony własności przemysłowej i intelektualnej, a także wspierającej innowacyjność przedsiębiorstw,
    3. wydawniczej i publikacyjnej związanej z prowadzonymi badaniami naukowymi i pracami rozwojowymi,
    4. wspierającej administrację rządową w zakresie realizacji zobowiązań wynikających z członkostwa w Unii Europejskiej oraz podpisanych lub ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów dotyczących ochrony pracy.