Logo CIOP CIOPMapa serwisu English version
CIOPWsteczPoziom wyżejCIOP
PROMIENIOWANIE OPTYCZNE
.. | Skutki działania promieniowania optycznego na organizmczłowieka | Sposoby ochrony człowieka przed nadmiernym promieniowaniem optycznym w środowisku pracy | Środki ochrony indywidualnej | Bibliografia

Skutki działania promieniowania optycznego na organizm człowieka


Skutek biologiczny promieniowania optycznego zależy przede wszystkim od rozkładu widmowego i ilości pochłoniętego promieniowania, czasu i częstotliwości ekspozycji oraz rodzaju eksponowanej tkanki. Ilość promieniowania pochłoniętego przez tkankę jest zależna od jej napromienienia i współczynnika odbicia.

Promieniowaniem nadfioletowym (UV) nazywa się promieniowanie optyczne o długości fali l mieszczącej się w zakresie 10 ÷ 400 nm. Wyróżnia się następujące zakresy nadfioletu w zależności od długości fali l:

  • UV-A (nadfiolet bliski) - 315 ÷ 400 nm

  • UV-B (nadfiolet średni) - 280 ÷ 315 nm

  • UV-C (nadfiolet daleki) - 100 ÷ 280 nm



Energia fotonów promieniowania nadfioletowego zawiera się w przedziale 3,3 ÷ 125 eV. Promieniowanie nadfioletowe o energii mniejszej niż około 12 eV (o długości fali powyżej 104 nm) nie powoduje jonizacji powietrza i tkanki biologicznej, może natomiast wywoływać reakcje fotochemiczne w tkance biologicznej.

Promieniowanie nadfioletowe może być przyczyną zarówno korzystnych jak i szkodliwych skutków dla organizmu człowieka.

Korzystny wpływ nadfioletu polega przede wszystkim na działaniu przeciwkrzywicznym. Pod wpływem tego promieniowania zawarty w skórze człowieka 7-dehydrocholesterol ulega przekształceniu w witaminę D3, która odgrywa ważną rolę w gospodarce wapniowo-fosforowej ustroju. Inne korzystne skutki działania promieniowania UV na organizm człowieka to np. wzrost jego odporności, niszczenie drobnoustrojów czy przyśpieszanie gojenia ran i owrzodzeń.

Głębokość wnikania promieniowania nadfioletowego w skórę jest wprost proporcjonalna do długości fali (największa dla l = 400 nm) i wynosi przeciętnie kilka mikrometrów. Najczęściej spotykanym objawem nadmiernej ekspozycji skóry na promieniowanie nadfioletowe jest rumień. Z medycznego punktu widzenia rumień (erytema) jest objawem procesu zapalnego skóry. Pojawia się on zazwyczaj w miejscu napromienienia, po okresie utajenia trwającym do kilku godzin, zależnie od dawki i długości fali l. Wzrost dawki promieniowania powoduje skrócenie okresu utajenia. Nadfiolet z zakresu UV-C wywołuje rumień o jasnym odcieniu, po okresie utajenia trwającym średnio 2-3 godziny. Rumień ten ustępuje stosunkowo szybko, a zwiększanie dawki promieniowania nie powoduje dużego wzrostu jego intensywności. Promieniowanie z zakresu UV-B wytwarza rumień intensywniejszy i trwający dłużej, przy czym wzrost dawki promieniowania znacznie zwiększa jego intensywność. Skuteczność wywoływania rumienia przez UV-A jest od 1000 do 10000 razy mniejsza niż w wypadku UV-B czy UV-C. Do tej pory, pomimo licznych badań, nie ustalono jednolitego rozkładu widmowego (krzywej widmowej) skuteczności wywoływania rumienia skóry przez promieniowanie nadfioletowe (tzw. krzywa widmowa skuteczności erytemalnej). Poszczególne kraje i organizacje określiły swoje własne krzywe różniące się między sobą. Wielokrotne narażenie skóry na promieniowanie nadfioletowe o dużym natężeniu może także być przyczyną złuszczania się naskórka, powstania przebarwień na skórze  (pojawiają się piegi, znamiona, plamy) oraz powstawania zmian przednowotworowych i nowotworowych. W krajach leżących w strefach o dużym nasłonecznieniu oraz wśród osób wykonujących prace na wolnym powietrzu stwierdzono większą zapadalność na nowotwory skóry.
Jest to spowodowane zwiększoną ekspozycją ludzi na nadfiolet zawarty w promieniowaniu słonecznym. Proces powstawania nowotworów skóry pod wpływem ekspozycji na długotrwałe działanie nadfioletu wiąże się z pochłanianiem tego promieniowania przez DNA. Pod wpływem nadfioletu w DNA powstają dimery pirimidyn i właśnie temu zjawisku przypisuje się główną rolę w procesie inicjowania zmian nowotworowych. Rozkład widmowy skuteczności rakotwórczej nadfioletu dla skóry człowieka nie został do tej pory ustalony. Na podstawie wyników badań eksperymentalnych przeprowadzanych na zwierzętach przyjmuje się, że najbardziej skuteczne pod względem wywoływania nowotworów jest promieniowanie o długościach fali zbliżonych do 300 nm. Oprócz wymienionych tu zagrożeń intensywne promieniowanie nadfioletowe (np. laserowe) może powodować oparzenia skóry.

Promieniowanie o długości fali poniżej 290 nm jest silnie pochłaniane przez rogówkę i spojówkę oka. Absorpcja promieniowania z tego zakresu powoduje stany zapalne spojówki i rogówki, a w przypadku ekspozycji oka na promieniowanie laserowe może dodatkowo wystąpić uszkodzenie rogówki. Stany zapalne spojówki i rogówki objawiają się zaczerwienieniem, swędzeniem i pieczeniem spojówek, wzmożonym łzawieniem, światłowstrętem, uczuciem obcego ciała w oku, spazmem powiek, upośledzeniem widzenia. Objawy zapalenia spojówek obserwuje się zwykle po czasie utajenia trwającym od 5 do 10 godzin w zależności od dawki promieniowania i długości fali. Objawy te znikają całkowicie po upływie od kilkunastu godzin do kilku dni. Podobnie jak w wypadku rumienia skóry istnieją różne krzywe skuteczności widmowej wywoływania stanów zapalnych spojówki i rogówki. Na przykład Międzynarodowa Komisja Oświetleniowa (CIE) przyjęła dwie oddzielne krzywe: jedną dla zapalenia spojówki i drugą dla zapalenia rogówki. Natomiast w Polsce zarówno dla zapalenia spojówki jak i zapalenia rogówki została określona jedna krzywa skuteczności biologicznej, tzw. krzywa widmowa skuteczności koniunktywalnej, z maksimum dla l = 257 nm.

Nadfiolet z zakresu powyżej 290 nm jest przepuszczany przez rogówkę i ciecz wodnistą oka, dociera do soczewki i jest przez nią pochłaniany. Długotrwałe narażenie soczewki na intensywne promieniowanie nadfioletowe o długościach fali powyżej 290 nm może doprowadzić do jej trwałego zmętnienia, czyli zaćmy (tzw. zaćma fotochemiczna). Na podstawie badań na zwierzętach przyjmuje się, że największa skuteczność widmowa tworzenia zaćmy występuje w paśmie 290-320 nm z maksimum dla l = 300 nm. Do siatkówki oka dociera mniej niż 1% promieniowania nadfioletowego o długości fali powyżej 300 nm. Promieniowanie to może być przyczyną schorzeń lub uszkodzeń siatkówki o charakterze fotochemicznym.

         
Intensywne promieniowanie widzialne (zwłaszcza światło niebieskie) może powodować termiczne lub fotochemiczne uszkodzenia i schorzenia siatkówki oka. Silne światło niebieskie występuje podczas procesów technologicznych, takich jak np. spawanie, oraz jest emitowane przez promienniki elektryczne, np. lampy do naświetlania materiałów światłoczułych. Jest ono także składową promieniowania słonecznego docierającego do Ziemi. Najbardziej groźne dla siatkówki oka jest promieniowanie o długościach fali l z zakresu 420 ÷ 455 nm. Przyjmuje się, że dla czasów ekspozycji t mniejszych niż 10 s powstają głównie uszkodzenia termiczne, natomiast dla t większego od 10 s przeważają uszkodzenia o charakterze fotochemicznym.
Ekspozycja skóry na widzialne promieniowanie laserowe o dużej mocy może powodować jej oparzenia.

Promieniowniem podczerwonym (IR) nazywa się promieniowanie optyczne o długości fali l wynoszącej od 780 nm do 1 mm. Promieniowanie to dzieli się na następujące zakresy w zależności od długości fali l:

  • IR-A (podczerwień bliska) - 780 ÷ 1400 nm

  • IR-B (podczerwień średnia) - 1400 ÷ 3000 nm

  • IR-C (podczerwień daleka) - 3000 nm ÷ 1 mm.



Energia fotonów promieniowania podczerwonego jest stosunkowo mała i zawiera się w przedziale 0,001 ÷ 1,6 eV. Dlatego promieniowanie to wywołuje w tkance biologicznej przede wszystkim reakcje termiczne.

Obecnie panuje pogląd, że skutki ekspozycji na podczerwień zależą głównie od natężenia napromienienia oraz w mniejszym stopniu od czasu ekspozycji i długości fali. Dla czasów ekspozycji większych niż 0,1 s bardzo ważną rolę odgrywa przepływ krwi i odprowadzanie ciepła drogą przewodnictwa. W związku z tym zakłada się, że jeżeli w ciągu krótkiego czasu ekspozycji (od kilku do kilkunastu sekund) nie wystąpiło uszkodzenie termiczne tkanek dobrze chłodzonych, to nie wystąpi ono także dla dłuższych czasów ekspozycji. Nie dotyczy to tkanek słabo chłodzonych, takich jak np. soczewka oka.

Głębokość wnikania promieniowania podczerwonego w skórę jest odwrotnie proporcjonalna do długości fali. Przenikalność promieniowania z pasma IR-C (podczerwień daleka) wynosi kilka mikrometrów. Promieniowanie to jest w większości absorbowane w powierzchniowych warstwach skóry, co przy długotrwałej ekspozycji i dużym natężeniu napromienienia może doprowadzić do jej przegrzania lub oparzenia. Reakcją skóry na nadmierną dawkę podczerwieni może być wystąpienie tzw. rumienia cieplnego charakteryzującego się rozlanym zaczerwienieniem obszaru poddanego działaniu promieniowania. Rumień utrzymuje się zazwyczaj 1-2 godziny po zakończeniu ekspozycji. Największą zdolnością wnikania (na głębokość 1 ÷ 3 cm) charakteryzuje się promieniowanie z zakresu podczerwieni bliskiej IR-A, które dociera do głębiej położonych warstw tkanki skórnej oraz do tkanki podskórnej. Mimo że obszary skóry położone głębiej są dobrze ukrwione i przepływająca krew odprowadza nadmiar energii cieplnej, długotrwałe działanie tego typu może powodować zwiększone obciążenie cieplne organizmu. Ze względu na mniejszą absorpcję w powierzchniowych warstwach skóry promieniowanie z pasma IR-A wywołuje rumień cieplny po dłuższym czasie ekspozycji niż podczerwień daleka (przy tym samym poziomie natężenia napromienienia). Oprócz natężenia napromienienia, składu widmowego promieniowania i czasu ekspozycji, do czynników, które mają wpływ na reakcję skóry na podczerwień, zalicza się także wielkość napromieniowanej powierzchni (małe obszary skóry, zwłaszcza poniżej 1 cm2, wymagają większego natężenia napromienienia do uzyskania takiego samego przyrostu temperatury) oraz cechy osobowe charakteryzujące poszczególnych ludzi, takie jak: stan skóry, jej wilgotność, grubość poszczególnych warstw itp. Głównym mechanizmem obronnym organizmu w razie nadmiernego wzrostu temperatury skóry jest odczuwanie bólu. Według wyników badań nad skutkami ekspozycji skóry na podczerwień odczucie bólu pojawia się, gdy temperatura skóry osiągnie wartości z zakresu 41 ÷ 53 oC, a objawy oparzenia I stopnia występują zazwyczaj po przekroczeniu około 50 oC. Ponieważ receptory ciepła znajdujące się w skórze dostatecznie wcześnie sygnalizują niebezpieczeństwo przekroczenia dozwolonej temperatury, to do poparzeń skóry spowodowanych podczerwienią może dojść głównie w przypadku ekspozycji na promieniowanie laserowe.

Oczy są narażone na szkodliwe działanie podczerwieni w większym stopniu niż skóra. Gałka oczna w zasadzie nie ma mechanizmów (receptorów ciepła) ostrzegających przed tym rodzajem promieniowania. Podczerwień jest najsilniej pochłaniana przez rogówkę: całkowicie w paśmie IR-C i częściowo w paśmie IR-B (powyżej 2500 nm). W rogówce znajdują się receptory wywołujące ból, gdy jej temperatura osiągnie około 47 oC. Natomiast oparzenie rogówki może wystąpić już w temperaturze o kilka stopni niższe. Dlatego ekspozycja oka na promieniowanie o dużym natężeniu może prowadzić do poparzenia rogówki.

Do soczewki oka dociera przede wszystkim promieniowanie z pasma podczerwieni bliskiej IR-A oraz częściowo z pasma IR-B (o długościach fali poniżej 2400 nm). Gdy poziom natężenia promieniowania jest duży, wówczas następuje przegrzanie soczewki ułatwione brakiem w niej naczyń krwionośnych, poprzez które ciepło mogłoby być odprowadzone. Wzrost temperatury soczewki następuje, według jednej z teorii, głównie na skutek bezpośredniej absorpcji promieniowania przez soczewkę, a według innej - przede wszystkim na skutek pośredniego przekazywania ciepła soczewce przez tęczówkę. W wyniku przegrzania może dojść do zmian chemicznych związków białkowych soczewki, co objawia się powstawaniem zmętnienia soczewki (zaćmy). Zaćma jest nieodwracalną i często spotykaną chorobą oczu powstającą na skutek działania podczerwieni. Najczęściej występuje ona u pracowników zatrudnionych w przemyśle hutniczym, którzy są narażeni na intensywne działanie podczerwieni (stąd często używa się określenia "zaćma hutnicza"). Zaćma występuje w licznych odmianach i objawia się zazwyczaj po wieloletnim okresie narażenia. Średni wiek pracowników, u których stwierdzono zaćmę powstałą na skutek ekspozycji oczu na podczerwień na stanowiskach pracy, wynosi w Polsce 46 ÷ 60 lat (przy okresie narażenia 20 ÷ 30 lat).

Długotrwała ekspozycja na promieniowanie podczerwone może również wywoływać stany zapalne tęczówek i spojówek, wysuszanie powiek i rogówek oraz zapalenie brzegów powiek.

Promieniowanie podczerwone z zakresu IR-A (780 ÷ 1400 nm) dociera do siatkówki oka, co przy dużym natężeniu napromienienia może prowadzić do jej uszkodzenia termicznego. Widmowa skuteczność termiczna Rl bliskiej podczerwieni w wypadku siatkówki oka wynosi Rl = 10[(700 - l) / 500] dla długości fali 780 ÷ 1050 nm oraz Rl = 0,2 dla l zawartego w zakresie 1050 ÷ 1400 nm.

Warto dodać, że promieniowanie podczerwone (podobnie jak nadfioletowe) może również mieć korzystny wpływ na organizm człowieka i dlatego jest stosowane w medycynie do zabiegów terapeutycznych.

Symbol nauki
Strona głównaIndeks słówStrona BIPCIOP


Linia

Copyright © Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy
Wszelkie prawa do udostępnianych materiałów informacyjnych są zastrzeżone.
Kopiowanie w celu rozpowszechniania fragmentów lub całości materiałów jest zabronione. Udostępnione materiały można kopiować zarówno we fragmentach,
jak i w całości wyłącznie na użytek własny.

ul. Czerniakowska 16, 00-701 Warszawa, tel. (+48 22) 623 36 98, fax (+48 22) 623 36 93

Zapraszamy